Spotlight 01-2021

10 Spot light! 11 Spot light! Koebner-effect bij zeven tattoos Zeker zo’n tachtig tattoos liet Quirine Overeijnder (40) uit Mon- nickendam de afgelopen twintig jaar op haar lichaam plaatsen. “Ik heb een paar vaste mannetjes die ik daarvoor bezoek, ze doen hun werk goed en de tattoos zien er netjes uit. Maar niet voor iedere tattoo op mijn lichaam ging ik bij één van hen langs. Tijdens vakanties bijvoorbeeld wip ik zeker wel eens bij een lokale artiest naar binnen.” Speurend op haar lichaam telt Quirine al gauw een tatoeage of zes, zeven waar de huid onder de beeltenis of tekst volledig wit is geworden. “De inkt, de kleuren en de tekst of het figuur zijn nog zichtbaar. Maar in de weken tot maanden na het zetten ervan zag ik hieronder en er omheen dat het pigment verdween.” Niet minder om slapen Het Koebner-effect inderdaad, zegt ze lachend. “Ik heb er vooral mee te maken op plekken waar wrijving plaatsvindt, zoals de elle- bogen, knieën en de zijkanten van de hand waarmee ik schrijf. En het gebeurde ook een keer toen ik mijn huid boven mijn rechter­ elleboog verbrandde aan de hete pijp van een kachel: na verloop van tijd herstelde die wond weer netjes, maar het pigment op die plek was verdwenen.” Het zij zo, Quirine slaapt er niet minder om. “Je kunt je natuurlijk nog afvragen of de vitiligo ook was ontstaan als ik die huid daar niet had beschadigd met bijvoorbeeld tatoeages. Daar mogen de artsen antwoord op geven. Zelf ben ik er na tientallen tattoos van overtuigd: in het algemeen wijkt mijn pigment niet na het plaatsen ervan, op die gevoeligere plekken na.” “Onder de bloem op mijn elleboog is het volledig wit door de tattoo.” “Het Koebner-effect zie je het best op mijn hand rondom het woord vitiligo. Die witte vlek daar was er nog niet voor het zetten. Wel is de vlek nu breder dan de contouren aan het worden.” “Op mijn knie zie je een witte vlek onderaan de mandala ont- staan. Ook is de inkt ‘opgege- ten’.” “Bij de tekst op mijn onder- arm was het Koebner-effect voorheen het beste te zien, voordat hij werd ingevuld met stipjes en een band. Daar volgde de vlek de contouren van de tekst.” Internationale collega’s Dermatologen die onderzoek doen naar tattoo-gerelateerde huidklachten zijn er nauwe- lijks. Inmiddels afgestudeerd als dermatoloog beschikt Sebastiaan van der Bent in Leiden nog altijd over zijn Tattoopoli, maar de meeste tijd steekt hij tegenwoordig in algemene patiëntenzorg. Wetenschappelijk onderzoek zoals hij tijdens zijn opleiding nog deed, daarvoor ontbreekt nu de tijd en het geld. Lachend: “Tot opluchting van mijn vrouw, omdat ik er veel extra uren aan besteedde. Maar het terrein blijft mijn aandacht houden.” In het buitenland bevinden zijn collega’s zich in Denemarken, Finland, België, Frankrijk en de Verenigde Staten. “Mijn Deense collega is inmiddels 72 jaar, straks houdt het daar vast ook op.” Enkele van die vakgenoten zijn in april (eventueel online) vertegenwoordigd in zijn promotiecommissie, als hij zijn proefschrift zal verdedigen. “En anders hoop ik ze in augustus te ontmoeten tijdens een groot tatoeagecongres, dat ik mede organiseer, in het Amsterdamse VU medisch centrum. Deskundigen uit heel de wereld nemen daar de laatste ontwikkelingen met elkaar door: van inktfabrikanten en plastisch chirurgen tot tatoeëerders en juristen.” veroorzaken. Verder brengen huidaan- doeningen zelf – zoals acne, eczeem, roodvonk en herpes – soms een auto- immuunreactie in de huid op gang. Wat precies het mechanisme achter het fe- nomeen is, daarover tasten wetenschap- pers nog altijd in het duister. Hoewel dus niet vaak, ziet Van der Bent op zijn spreekuur mensen bij wie het plaatsen van een tattoo leidde tot (meer) witte plekken op of rondom de getatoe- ëerde plek. “Vooral bij non-segmentale vitiligo en dan met name bij mensen die een actieve, al langer bestaande viti- ligo hebben. Dan zie je inderdaad een toename van witte plekken rondom de tatoeage. Er is echt sprake van depig- mentatie: ál het pigment is op die plek- ken verdwenen. Pas dan kun je klinisch zeggen dat er sprake is van vitiligo.” Hij herinnert zich nog het voorbeeld van een 11-jarig jongetje dat de poli bezocht met een eerder geplaatste hennatatoeage. Hierbij worden de kleur- stoffen niet in de huid gebracht, maar erop. Hoewel ook henna niet vaak tot huidklachten leidt, zorgde het plaatsen van de tijdelijke tattoo tot lokale uiting van de non-segmentale vitiligo bij dit jongetje. “Nadat de henna was opgelost, bleef de vorm van een wit pandabeertje zichtbaar. Het Koebner-effect resulteerde in een duidelijke vitiligoplek.” (* Lichen planus is een ontsteking waarbij zowel huid als slijmvliezen (vooral van de mond en het genitale gebied) kunnen zijn aangedaan. Die plekjes bevatten vaak paars-rode bultjes die kunnen jeuken. Bij sarcoïdose kunnen vaak onverwacht ontstekingen ontstaan in verschillende organen en weefsels van ons lichaam. Rode inkt Een allergische reactie op de gebruikte inkt behoort tot de meest voorkomende klachten die Van der Bent ziet op zijn Tat- toopoli. “In zo’n 90 procent van de allergieën gaat het dan om rode inkt, of om kleuren die on- der rood vallen, zoals paars, roze en bruin. Heel soms reageert de huid op geel en blauw. Besef trouwens dat ook permanente make-up tot allergische reacties kan leiden, bijvoorbeeld na het rood inkleuren van lippen of bruin bij wenkbrauwen. Weet ‘Ik zag hoe het pigment onder de inkt verdween’ Soms verdwijnen de klachten vanzelf, maar in sommige gevallen kan het func- tioneren van organen in gevaar worden gebracht. Psoriasis is een huidaandoening met schilfers, roodheid en jeuk. Op www.tattoopoli.nl is meer informa- tie te vinden over tattoo gerelateerde complicaties. verder: zo’n reactie ontstaat soms zelfs pas na een paar jaar!” De allergische reacties op rode tatoeage-inkt beslaan een groot deel van het proefschrift waarop Van der Bent op 9 april promo- veert (Vitiligo.nl droeg hieraan bij en sponsorde de drukkosten). Het proefschrift besteedt ook aandacht aan andere complica- ties, zoals allergische reacties van de huid op zogeheten aftercare producten. Dit zijn middelen die de aangedane huid juist moeten verzorgen na de behandeling. Er kunnen ook onverklaarbare neurologische huidklachten optreden, die worden uiteinde- lijk behandeld met pijnstillende crèmes. Een andere zeldzame complicatie is de zogeheten blow out , wat mogelijk een gevolg is van een te diep of verkeerd gezette naald in de lederhuid. De inkt komt een huidlaag dieper terecht en kan daar een soort onderliggende schaduw veroorzaken. TATTOOPOLI